МУЗЕЙЛЕР ЖӘНЕ БІЛІМ ӨНДІРІСІ: ҚАЗАҚ КСР-ДЕГІ ДҮНГЕНДЕР МЕН ҰЙҒЫРЛАР
##plugins.pubIds.doi.readerDisplayName##:
https://doi.org/10.59103/muzkz.2025.12.03Түйінді сөздер:
білім өндірісі, музейлер, ұлттық санаттар, кеңестік ұлттық саясат, Қазақ КСР, дүнгендер, ұйғырларАннотация
Аңдатпа. Бұл мақалада кеңестік дәуірдегі дүнгендер мен ұйғырлар туралы білімнің мазмұны жай ғана ашылмай, институционалдық тәжірибелер арқылы қалай қалыптасқаны қарастырылады. Қолданыстағы зерттеулер ұлттық жіктеуге қатысты белгісіздіктерді шешудегі халық санағы мен академиялық этнографияның рөлін баса көрсеткенімен, бұл мақала назарды білім өндірісінің аз зерттелген көзі - музейге аудартады.
ҚР Орталық музейімен жинақталған жазбаларына, шығындар туралы есептеріне және ведомстволық жоспарларына сүйене отырып, мақалада 1930 жылдардағы музей тәжірибесі жіктеуді басқарудың негізгі құралы ретінде қызмет еткені айтылады. Музей 1936-1937 жылдары Қазақ Ғылым академиясымен бірлесіп жүргізген мақсатты жинақ науқандары дүнгендер мен ұйғырлар туралы кең және мұқият құжатталған коллекциялардың жасалуына әкелді, бұл көптеген басқа азшылық халық топтарының жинақтарынан асып түсті. Жинақтың бұл үлгілері институционалдық басымдықты көрсетеді. Музей жіктеу шешімдерін түгендеуге, бағаларға және көрме сипаттамаларына аудару арқылы, бұрын әртүрлі санаттарды материалдық тұрақты және әкімшілік тұрғыдан түсінікті етті.
Мақалада білімнің бұл тұрақтануы уақыт өте келе кеңістіктік тұрғыдан қалай қайта ұйымдастырылғаны бақыланады. 1950 жылдардың ортасынан бастап дүнген зерттеулері Қырғыз КСР-інде институционалдық тұрғыдан мойындауға ие болды, ал ұйғыр тілі туралы зерттеулер Қазақ КСР-інде назардан тыс сол күйінде қалды. Ғылыми талдаудың бұл қайта бөлінуі кеңестік ұлттар саясатына енгізілген «біртұтас кеңістік» қағидатын көрсетеді, бұл әртүрліліктің тек аумақтық басқару арқылы ғана емес, сонымен қатар білім инфрақұрылымын құрылымдау арқылы да басқарылатынын көрсетеді.
